De illusie van helderheid
Met verwondering kijk, luister en lees ik (al lees ik niet overdreven veel) naar mensen, en steeds weer krijg ik het gevoel dat zij onaantastbaar overtuigd zijn van hun eigen oordeel. Ook in mijzelf herken ik die neiging. Toch lijkt de waarheid zich zelden eenduidig te tonen; ze bevindt zich eerder ergens tussen de uitersten, verscholen in een ongrijpbaar midden.
In de publieke opinie lijkt redelijkheid echter steeds zeldzamer. Oordelen worden ingekleurd, van een stempel voorzien, alsof helderheid en eenvoud vanzelf ontstaan door complexiteit te reduceren. Een mening bezitten is haast tot een deugd verheven, belangrijker nog dan het zoeken naar inzicht. Het begint al bij de subtiele sturing van groepen mensen en reikt tot aan het besturen van een land.
Een echte dialoog wordt nauwelijks meer aangegaan; luisteren is vervangen door overtuigen. Mensen in hun waarde laten lijkt al helemaal buiten het bereik van het gesprek te liggen. Interessant is daarom de vraag: wat maakt mensen zo onverzettelijk, en waarom reageren zij op deze manier? Is het angst, behoefte aan houvast, of misschien de illusie van zekerheid die schuilgaat achter het oordeel?
Wanneer ik dit soort mensen ontmoet, merk ik bij mezelf de neiging om me terug te trekken of te onttrekken. Maar tegelijk stel ik me de vraag: heb ik daar uiteindelijk mezelf niet mee? Ontloop ik zo niet ook de kans om wijzer te worden, juist door de confrontatie aan te gaan? Toch blijkt dat ook wanneer je die confrontatie wél schriftelijk zoekt, er vaak geen reactie volgt. Stilte is óók een antwoord. Het zegt misschien niet wat de ander denkt, maar wel iets over de relatie en over de bereidheid tot dialoog.
Die stilte kan ook gelezen worden als een vorm van macht: wie zwijgt, bepaalt het speelveld. Door niet te reageren, onttrekt men zich aan het gesprek en houdt men de eigen positie onaantastbaar. Het is een manier om de ander te laten wachten, in onzekerheid te laten, of zelfs subtiel te ontkrachten zonder een enkel woord te hoeven uitspreken. In die zin is stilte niet leeg, maar geladen: een krachtig middel dat tegelijk ontwijking en dominantie kan betekenen.
Misschien is het alsof iedereen een gekleurde bril draagt, zonder zich daarvan bewust te zijn. Door die bril lijkt de wereld overzichtelijk, helder en vastomlijnd. Maar de werkelijkheid is nooit één kleur. Pas als we bereid zijn elkaars brillen af te zetten, of althans door de ogen van de ander te kijken, kan er werkelijk inzicht ontstaan.